Là nơi ghi dấu chiến thắng vẻ vang của quân dân Đại Việt nhưng những gì còn lại đến ngày nay về thành cổ Xương Giang chỉ là trên sử sách. Hàng trăm năm đã trôi qua, toàn bộ kiến trúc của thành đã bị hoang phế, đổ nát, chỉ khi có đợt khai quật khảo cổ học (năm 2008), nhiều bí ẩn từ ngôi thành cổ mới dần hé lộ. 

Tiến sĩ Trịnh Hoàng Hiệp, Quyền Trưởng phòng Nghiên cứu thời đại kim khí (Viện Khảo cổ học Việt Nam), người trực tiếp phụ trách khai quật thành Xương Giang cho biết: "Chúng tôi đã tổ chức hai đợt khai quật, phát hiện hàng nghìn hiện vật nhằm minh chứng những dấu tích vật chất tại đây. Có 11 hố khai quật với tổng diện tích khoảng 1000m2 đã được “lật" lên để nghiên cứu. Ngoài dấu vết địa tầng, kiến trúc, tại đây còn thu được nhiều vật liệu xây dựng, trang trí, đồ gốm sứ sành, xương động vật. Phát hiện hàng nghìn tiêu bản gốm tráng men như: Chén, bát, đĩa, liễn, vò, tước với các dòng men ngọc, men trắng vẽ lam, men nâu, trong đó chủ yếu là gốm sứ thời Trần thế kỷ XIII - XIV và một số dòng gốm men ngọc, men trắng thời Minh thế kỷ XV”. 

Đáng chú ý, tại khu vực Giếng Phủ, Đồi Ngô (trung tâm thành) phát hiện gạch lát nền, gạch ốp trang trí với những đường nét tinh xảo cùng với ngói âm được nung với nhiệt độ cao, nặng và những viên đạn đá. Điều đó khẳng định khu vực trên là những công trình kiến trúc dinh thự của tầng lớp quan lại cao cấp của quân đội nhà Minh. Tại một số khu vực khác, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều lớp ngói và các hàng trụ móng. Ngoài ra phát hiện vết tích gạo cháy ở độ sâu từ 10 - 15cm... Qua vết gạo cháy ken dày mảnh gạch ngói có thể xác định công trình kiến trúc này là kho lương của quân đội nhà Minh...

Di tích khảo cổ học ở Đám Trì (Lục Nam).

Thuộc dãy núi Yên Tử - Huyền Đinh, chùa Hồ Bấc, xã Nghĩa Phương (Lục Nam) cũng trong tình trạng hoang phế bao năm qua, ngoài sử sách ghi chép sơ lược thì ít người biết đến công trình này. Sau khi các nhà khảo cổ học khai quật (năm 2012) đã bất ngờ phát hiện tại đây vốn là công trình Phật giáo đồ sộ, uy nghiêm và có quan hệ mật thiết với thiền phái Trúc Lâm Yên Tử qua hệ thống chân tảng, bậc đá và vật liệu xây dựng… 

Từ đây còn xác định được hướng chùa, là cơ sở khoa học để sau này phục dựng lại công trình. Tương tự, qua 4 lần khai quật chùa Cao, xã Khám Lạng, huyện Lục Nam (từ năm 1990 đến 2013), các nhà khảo cổ học đã chứng minh công trình có từ thời Lý - Trần và có quan hệ mật thiết với các di tích cùng thời thuộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Cần mở rộng quy mô 

Các đợt khai quật khảo cổ học trên địa bàn tỉnh chủ yếu tại các di tích thời Lý - Trần. Từ năm 2010 đến nay, các nhà khảo cổ học đã khai quật 3 di tích và phát hiện nhiều dấu tích cùng hàng nghìn hiện vật, tiêu bản của thời đại này. Từ đây bổ sung các tư liệu chân xác, minh chứng cho các giá trị thuộc nhiều giai đoạn văn hóa, lịch sử khác nhau. 

Điển hình tại chùa Cao, khi khai quật đã phát hiện nhiều hiện vật tiêu biểu thời Trần với quy mô kiến trúc lớn, khiến các nhà nghiên cứu đặt nhiều câu hỏi, tại sao chùa không đặt tại vị trí trên một đồi núi cao như thường thấy? hay tạo sao công trình Phật giáo này lại đặt ở một nơi hẻo lánh, liệu có mối liên hệ nào với Yên Tử?... Tất cả những câu hỏi ấy đang chờ lời giải từ những đợt khai quật với quy mô rộng hơn, nghiên cứu sâu hơn của các nhà chuyên môn. 

Theo Tiến sĩ Trịnh Hoàng Hiệp, có hai nguồn để xác định địa điểm có di chỉ trước khi tiến hành thám sát và khai quật, một là thông qua những tài liệu lịch sử; hai là từ nguồn tin báo của người dân hoặc các cuộc điều tra của các nhóm khảo cổ. Tuy nhiên, tại Bắc Giang, do kinh phí hạn chế, diện tích các hố khai quật hẹp nên chưa thể nhận diện đầy đủ kết cấu kiến trúc, mặt bằng tổng thế di tích. Vì vậy thời gian tới cần tiếp tục khai quật mở rộng hơn để nghiên cứu những công trình văn hóa này. 

Tại hội nghị đánh giá kết quả khảo cổ học vừa được Bảo tàng tỉnh tổ chức tháng 11 vừa qua, nhiều đại biểu đã nhận định Bắc Giang là vùng đất có bề dày truyền thống lịch sử, văn hóa, các trầm tích còn khá nhiều trong lòng đất chưa được phát lộ. Do kinh phí hạn hẹp, cộng thêm đội ngũ cán bộ trong lĩnh vực khảo cổ có hạn nên kết quả các đợt khai quật chưa như ý muốn. 

Ông Nguyễn Sĩ Cầm, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch nói: Thời gian tới ngành văn hóa tỉnh sẽ tập trung đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ về khảo cổ học cho cán bộ và tiếp cận với công nghệ, kỹ thuật hiện đại; kiến nghị bổ sung kinh phí mở rộng quy mô nghiên cứu cho các đợt khai quật gắn với phát triển du lịch, đồng thời tích cực tổ chức trưng bày, giới thiệu những hiện vật khảo cổ học tiêu biểu tại Bảo tàng tỉnh; biên soạn, sản xuất các ấn phẩm văn hóa khảo cổ học. Trước mắt, có thể sớm nghiên cứu lập quy hoạch về những địa điểm khảo cổ học làm căn cứ khoa học, pháp lý tiếp tục thăm dò, khai quật khảo cổ với mục tiêu có thêm tư liệu phục vụ nghiên cứu, khai quật trong tương lai.

Nguyễn Hưởng