Chắt lọc tinh hoa, làm mới dân ca quan họ

Thứ 2: 17:02 ngày 21/09/2026

BẮC NINH - Cải biên làn điệu, đặt lời mới, sân khấu hóa, kết hợp với âm nhạc đương đại... là những cách làm mới để đưa di sản Quan họ đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Sáng tạo không phải rời xa vốn cổ mà tìm cách để những làn điệu truyền thống tiếp tục được lắng nghe, cảm nhận và yêu mến, để di sản bước vào không gian mới mà vẫn giữ trọn cái duyên, cái tình và cốt cách Kinh Bắc.

Kịch hát quan họ “Trương Chi” - chuyện xưa, cách kể mới

Trong quá trình đổi mới để đưa di sản đến gần hơn với công chúng, gần đây, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh đang tập trung dàn dựng, luyện tập vở kịch hát “Trương Chi” lấy cảm hứng từ câu chuyện tình huyền thoại gắn với dòng sông Tiêu Tương của vùng Kinh Bắc. Trong khoảng 75 phút, tác phẩm kể lại mối tình đẹp mà bi thương giữa chàng ngư dân nghèo Trương Chi - “Người thì thậm xấu, hát thì thậm hay” đem lòng yêu nàng Mỵ Nương xinh đẹp cành vàng lá ngọc - “Con quan Thừa tướng ở Lầu Tây”. Thế nhưng vì tướng mạo xấu xí nên mối tình của chàng Trương Chi đã trở thành bi kịch.

Một phân cảnh trong tác phẩm kịch hát quan họ “Trương Chi”.

Câu chuyện là chất liệu để các nghệ sĩ khai thác những cung bậc của tình yêu, nỗi nhớ và khát vọng hạnh phúc. Gần 20 làn điệu quan họ cổ được đặt trong mạch truyện, kết hợp với thơ, lời thoại, âm nhạc, diễn xuất, vũ đạo, phục trang và bối cảnh sân khấu. Những câu hát vốn đậm chất trữ tình được gắn với nhân vật và hoàn cảnh cụ thể, giúp khán giả cảm nhận rõ hơn sắc thái, chiều sâu xúc cảm của từng làn điệu.

Vừa giữ vai trò đạo diễn, vừa đảm nhận một vai diễn trong vở kịch hát “Trương Chi”, nghệ sĩ Thanh Quý, Phó Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh cho biết: Việc dàn dựng, nâng cấp vở diễn Trương Chi là một bước tiếp nối trong hành trình tìm kiếm những phương thức biểu đạt mới, đưa chất liệu văn hóa, âm nhạc dân ca quan họ vào một hình thức sân khấu giàu cảm xúc hơn. Tác phẩm được xây dựng từ câu chuyện tình nổi tiếng của vùng Kinh Bắc, với nhân vật, số phận và diễn biến câu chuyện cụ thể. Những thể nghiệm này không nhằm thay thế quan họ truyền thống mà mở rộng thêm không gian sáng tạo, để di sản vừa gìn giữ được căn cốt, vừa có sức sống mới.

Từng có thời gian dài gắn bó, nghiên cứu thể nghiệm quan họ, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Khánh Toàn, Phó Giám đốc Nhà hát Ca, Múa, Nhạc quốc gia Việt Nam phân tích: Đặc trưng của dân ca quan họ thiên về bộc lộ tâm tình, không đặt nặng xung đột hay những nút thắt kịch tính. Bởi vậy, chuyện tình Trương Chi - Mỵ Nương với tình yêu, nỗi nhớ và khát vọng hạnh phúc là chất liệu phù hợp để mở ra một cách tiếp cận khác với những làn điệu quan họ truyền thống. Khi một làn điệu dân ca quen thuộc được đặt trong mạch truyện, gắn với số phận nhân vật thì ý nghĩa của câu hát cũng được cảm nhận rõ hơn. Đơn cử như làn điệu “Nhớ mãi khôn nguôi” khi trở thành tiếng lòng của nhân vật trong hoàn cảnh cụ thể thì nỗi nhớ càng thêm khắc khoải, sắc thái biểu cảm cũng trở nên sâu sắc, dễ chạm đến cảm xúc người thưởng thức.

Làm mới quan họ là cách để những làn điệu dân ca truyền thống có thêm đời sống mới, gần gũi hơn với công chúng, hấp dẫn hơn với người trẻ nhưng vẫn giữ được cái duyên, cái tình và cốt cách Kinh Bắc đã làm nên sức sống bền bỉ của di sản.

Sáng tạo trên nền hiểu biết vốn cổ

Nhìn lại lịch sử vận động và phát triển của quan họ với hàng trăm làn điệu đặc sắc cho thấy một đặc tính quan trọng của quan họ là khả năng thích ứng và tự làm giàu trong quá trình tồn tại. Vì thế, sáng tạo và làm mới quan họ không phải câu chuyện mới mà vốn là một phần trong sức sống nội tại của di sản.

Dựa trên chất liệu truyền thống, nhiều ca cảnh, hoạt cảnh quan họ được dàn dựng, làm mới để đáp ứng yêu cầu thưởng thức của khán giả.

Thực tế cho thấy, nhiều sáng tạo mới đã được công chúng đón nhận tự nhiên và lâu dài đến mức sau này được xem như quan họ cổ. Năm 1958, nhạc sĩ Xuân Tứ cải biên làn điệu “Chuông vàng gác cửa tam quan” thành “Người ơi người ở đừng về”. Từ đó đến nay, tác phẩm được đông đảo nghệ sĩ biểu diễn, khán giả trong và ngoài nước yêu thích, thậm chí nhiều người vẫn tưởng đây là một làn điệu quan họ cổ.

Hay như trường hợp cố nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi, người thầy đầu tiên của Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh cũng để lại nhiều sáng tác như “Ăn ở trong rừng”, “Chè mạn hảo”, “Nhớ mãi khôn nguôi”... được công chúng đón nhận rộng rãi, quen thuộc đến mức được ghi nhận như những bài quan họ cổ. Nhắc lại một vài dẫn chứng trên cho thấy nếu một sáng tạo có giá trị nghệ thuật, được công chúng tiếp nhận và được thời gian kiểm chứng, hoàn toàn có thể trở thành một phần của đời sống di sản.

Nghệ sĩ Ưu tú Quý Tráng, nguyên Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh cho rằng, sáng tạo, thể nghiệm là cần thiết, là phương thức để giữ cho quan họ mãi xanh, nhưng cách tân đến đâu, làm mới thế nào để di sản đẹp hơn, đằm sâu hơn, chứ không được đơn giản hóa vốn quý. Quan họ có một vẻ đẹp rất riêng, dịu dàng, duyên dáng, nền nã, giàu chất trữ tình, do vậy mọi yếu tố mới khi đưa vào đều phải được cân nhắc thận trọng và tiết chế. Ngay cả việc đưa ngôn ngữ múa vào dàn dựng quan họ cũng cần có mức độ, bởi chỉ cần vượt quá giới hạn là có thể làm mất đi sự mềm mại vốn có của di sản.

Một vở diễn sân khấu có thể đánh thức những rung cảm mới của công chúng yêu quan họ. Một bản phối mới có thể tạo thêm hứng thú cho người nghe. Một ca khúc lời mới có thể đưa quan họ bước vào những câu chuyện của thời đại. Nhưng quan trọng phía sau đó là sự am hiểu và tinh thần tôn trọng di sản cùng khả năng chắt lọc tinh hoa truyền thống.

Thực tế thời gian qua, một số cách kết hợp quan họ với âm nhạc phương Tây hay múa ballet đã tạo ra sự khác biệt về hình thức nhưng không phải thử nghiệm nào cũng đủ độ sâu để đọng lại trong công chúng. Nghệ sĩ Ưu tú Quý Tráng nhìn nhận: “Muốn có tác phẩm mới chất lượng, người sáng tạo phải thực sự hiểu truyền thống và có khả năng thăng hoa từ chính nền tảng ấy. Đó cũng chính là nguyên tắc để “khoác áo mới” mà không làm mất đi diện mạo vốn có của quan họ”.

Bài, ảnh: Thanh Lâm