Khu di tích Thanh Mai thời Trần thuộc huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang, sau thuộc Chí Linh, tỉnh Hải Dương, nay thuộc phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng.

Du khách nghe thuyết minh tại tháp Viên Thông, chùa Thanh Mai.

Chùa Thanh Mai là một trong 12 di tích thành phần của quần thể danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc. Chùa được xây dựng từ thời Trần (thế kỷ XIII-XIV), gắn với Pháp Loa tôn giả - vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Từ thế kỷ XIII-XIV, Thanh Mai đã là trung tâm Phật giáo Trúc Lâm, quy tụ các vị tổ như Đệ nhị, Đệ tam và các vị quốc sư về trụ trì, hoằng dương Phật pháp, phát triển đạo phái.

Một giá trị đặc biệt của chùa Thanh Mai là hệ thống văn bia cổ, với bốn tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV-XVII, XVIII, chứa đựng những nội dung quan trọng về lịch sử Phật giáo mà các tài liệu khác không chép, hoặc chưa kịp chép. Tiêu biểu nhất là bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” dựng năm 1362, với khoảng 5.000 chữ khắc trên đá xanh.

Tháp Viên Thông.

Chị Hoàng Thị Thảo, hướng dẫn viên tại Ban Quản lý di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc cho biết: Văn bia không chỉ kể về thân thế và sự nghiệp của Pháp Loa mà còn phản ánh đời sống chính trị, tôn giáo, ruộng đất và sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần. Với những giá trị nổi bật, văn bia đã được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2016, trở thành tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu.

Trải qua chiến tranh và biến thiên của thời gian, phần lớn kiến trúc cổ thời Trần tại chùa Thanh Mai đã bị phá hủy. Qua các lần trùng tu, nhất là từ sau năm 1975, ngôi chùa dần được phục dựng với quy mô tương đối hoàn chỉnh. Hiện nay, tổng thể kiến trúc chùa gồm các hạng mục chính: Tam quan, tiền đường, thượng điện, nhà tổ, vườn tháp, nhà bia… Trong đó, tam quan được xây dựng lại năm 2009 theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Chùa chính có kiến trúc hình chữ “Đinh”, gồm bảy gian tiền đường và ba gian thượng điện, lợp ngói vẩy hến, gợi nhắc phong cách kiến trúc truyền thống.

Chùa Thanh Mai ẩn mình giữa rừng phong.

Phía sau chùa là hệ thống tháp cổ, nơi an nghỉ của các vị sư qua nhiều thời kỳ. Trong đó, tháp Viên Thông - nơi đặt xá lỵ Pháp Loa - là công trình có ý nghĩa đặc biệt, gắn với lịch sử khoảng 700 năm của chùa. Lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mồng 1-3/3 âm lịch là dịp để nhân dân tưởng nhớ ngày viên tịch của Tổ Pháp Loa.

Phía sau chùa hiện nay có đường mòn dẫn lên đỉnh núi Phật Tích, trên có dấu vết của một số di tích cổ khác, được gọi là Thanh Mai 2, 3, 4... Di tích Thanh Mai 2 được khai quật năm 2021 phát hiện ba lớp kiến trúc của ba thời kỳ chồng lên nhau, cho thấy chùa Thanh Mai phát triển liên tục qua các thời Trần, Lê, Nguyễn, nhất là kiến trúc thời Nguyễn được làm khá cẩn thận, quy mô, cho thấy sức sống bền bỉ của Phật giáo Trúc Lâm tại đây.

Phong hương thay lá đổi màu.

Năm 1992, chùa Thanh Mai được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia; tháng 7/2025, chùa trở thành một trong những di tích thuộc quần thể Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.

Ông Vũ Trường Sơn, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng cho biết: Bảo tồn chùa Thanh Mai phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các quy định của Công ước 1972 về bảo vệ di sản thế giới. Các địa phương liên quan đang triển khai nhiều nhiệm vụ như xây dựng quy hoạch bảo tồn tổng thể, nghiên cứu di sản phi vật thể, tăng cường tuyên truyền và hoàn thiện cơ chế quản lý. Trong giai đoạn 2026-2030, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tham mưu để Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xây dựng quy hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di tích chùa Thanh Mai.

Khai mạc Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm năm 2026: Tôn vinh giá trị di sản, lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc

BẮC NINH - Tối 30/3 (tức 12/2 Âm lịch), tại chùa Vĩnh Nghiêm, phường Tân An (Bắc Ninh), Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường Tân An phối hợp với Giáo hội Phật giáo tỉnh và Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm long trọng khai mạc Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm năm 2026.

Di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc: Tôn vinh tư tưởng "Tam hòa"

Chính hệ tư tưởng nhân văn đặc sắc - đặc biệt là triết lý “Tam hòa,” đã làm nên linh hồn của quần thể danh thắng, mang lại cho di sản một chiều sâu phi vật thể hiếm có.

Khẳng định giá trị độc đáo và tầm vóc toàn cầu của Di sản văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

Tối 20/12, tại Quảng trường Minh Tâm, phường Yên Tử (Quảng Ninh), tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh và thành phố Hải Phòng đã long trọng phối hợp tổ chức Lễ đón bằng công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới.

Chương trình Lễ đón nhận Bằng ghi danh Di sản văn hoá thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc

BẮC NINH - Tối 20/12/2025, tại Quảng trường Minh Tâm, phường Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh, diễn ra Lễ đón nhận Bằng ghi danh của UNESCO công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới. Sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, đồng thời nâng cao vị thế và hình ảnh văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.