Phân tích về nguyên nhân sinh viên ra trường không có việc làm, ông Bùi Thế Công, Trưởng phòng Dạy nghề (Sở Lao động - Thương binh và Xã hội - LĐTBXH) cho biết: "Đây là hệ quả tất yếu của việc các cơ sở ĐH công lập và dân lập được mở ra ồ ạt trong những năm qua. Số trường nhiều, hạ thấp tuyển sinh đầu vào, gần như "kéo” hết học sinh THPT vào ĐH”. 

Cũng theo ông Công, chất lượng đào tạo ở một số trường chưa tốt, không gắn với yêu cầu tuyển dụng, khiến nhiều sinh viên ra trường không đáp ứng nhu cầu xã hội. Mặt khác, do suy thoái kinh tế, nhiều DN trên địa bàn giải thể, làm ăn kém hiệu quả khiến nhu cầu sử dụng nhân lực giảm. Từ năm 2013 đến nay, toàn tỉnh có khoảng 44 DN giải thể, 170 DN tạm ngừng hoạt động. 

Điều tra của Trung tâm Hỗ trợ đào tạo và cung ứng nhân lực, năm 2013 nhu cầu nhân lực của DN trên địa bàn giảm 12,3% so với năm trước. Các DN chủ yếu tuyển lao động phổ thông hoặc đào tạo ngắn hạn, chiếm gần 60% nguồn cầu. Bà Ngô Thị Sinh, Giám đốc Trung tâm cho biết: "DN tính toán rất chặt chẽ trong tuyển dụng. Họ muốn tuyển lao động phổ thông bởi mức lương phải trả thấp, dễ tuyển dụng và cũng dễ sa thải". 

Trong khi đó, nhu cầu tuyển dụng nhân lực trí thức của khối cơ quan, đơn vị nhà nước hàng năm chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Qua nhiều năm làm công tác tuyển dụng, bà Nguyễn Thị Kim Xuân, cán bộ phụ trách nhân sự Tập đoàn Khoa học Kỹ thuật Hồng Hải nhận xét: Hầu hết sinh viên chỉ chú trọng "làm đẹp" mình bằng các loại bằng cấp mà ít quan tâm đến các kỹ năng "mềm” như: Giao tiếp, ứng xử, làm việc theo nhóm, khả năng lập kế hoạch, xử lý tình huống... Đó cũng là rào cản khiến sau khi tốt nghiệp, các cử nhân, kỹ sư không đáp ứng được yêu cầu công việc.

Theo phân tích của tiến sĩ Hoàng Gia Trang, chuyên gia tư vấn về chọn ngành nghề thuộc Trung tâm Nghiên cứu tâm lý học và giáo dục học (Viện Khoa học giáo dục Việt Nam) tại buổi tư vấn cho học sinh do Tỉnh đoàn tổ chức, một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng cử nhân, thạc sĩ sau đào tạo không có việc làm là khâu tổ chức hướng nghiệp còn nhiều bất cập. 

Các trường thiếu đội ngũ giáo viên làm công tác hướng nghiệp một cách bài bản. Thầy cô không có nhiều thời gian để tìm hiểu sâu về thế giới nghề nghiệp vốn vô cùng đa dạng và phức tạp. Điều kiện vật chất lẫn kinh phí đầu tư cho hoạt động này ở các trường còn hạn chế.  Bên cạnh đó, ở tỉnh nói riêng và toàn quốc nói chung còn thiếu thông tin về quy hoạch nguồn nhân lực ngắn, trung và dài hạn. Ngành giáo dục không có bài toán tổng thể đào tạo theo cơ cấu nguồn nhân lực. 

Bà Đỗ Thị Kim Thoa, Hiệu trưởng Trường THPT Lục Nam cho biết: "Thiếu những thông tin đó khiến các  trường học rất khó tư vấn, định hướng cho học sinh chọn ngành, chọn nghề phù hợp”. Cùng đó, tâm lý muốn học lên ĐH vẫn tồn tại ở hầu hết các gia đình. Thông tin từ Phòng Giáo dục chuyên nghiệp - Giáo dục thường xuyên (Sở GD&ĐT), mỗi năm tỉnh có hơn 16 nghìn học sinh đăng ký thi ĐH, chiếm hơn 80% số học sinh tốt nghiệp THPT. 

Nhiều học sinh không đủ năng lực vẫn cố thi vào ĐH bằng mọi giá. Không có nền tảng kiến thức căn bản, không được đào tạo bài bản, thiếu thông tin dự báo nguồn nhân lực… là hệ quả tất yếu khiến nhiều cử nhân, thạc sĩ ra trường không tìm được việc làm. 

Tốt nghiệp Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội) với tấm bằng giỏi, Đào Thị Hường phải tạm thời làm công việc tiếp thị.

Thay đổi thực trạng này là bài toán tổng thể huy động sự vào cuộc của các cấp chính quyền, ngành, đoàn thể, nhà trường, gia đình và cá nhân mỗi người học. Hiện nay, nhiều cử nhân, kỹ sư không được đơn vị tuyển dụng "chuộng” như những người tốt nghiệp trường nghề tinh thông nghề nghiệp. 

Bởi vậy, theo ông Nguyễn Thế Dũng, Phó Giám đốc Sở LĐTBXH, mục tiêu trước mắt và lâu dài đó là phải giảm tỷ lệ học sinh vào đại học, tăng số lượng, chất lượng đào tạo nghề. Để làm được điều này, công tác tuyên truyền, tư vấn, định hướng nghề nghiệp cần đặt lên hàng đầu. Ngay từ bậc THCS và năm cuối THPT, học sinh cần nhận biết cơ bản về nghề nghiệp để chủ động "lối rẽ" cho bản thân theo trình độ, năng lực, sở thích. 

Về vấn đề này, Tiến sĩ Hoàng Gia Trang nhấn mạnh: Sở GD&ĐT quan tâm xây dựng đội ngũ giáo viên tư vấn hướng nghiệp chuyên nghiệp. Mỗi trường học có một giáo viên được đào tạo bài bản về công tác hướng nghiệp. Nên phối hợp cùng các chuyên gia, DN, trường ĐH, các hiệp hội học sinh, sinh viên trong công tác tư vấn, định hướng giúp học sinh chọn đúng nghề, đúng trường. Việc củng cố chất lượng đào tạo ở các trường nghề trong tỉnh cũng cần được thực hiện nghiêm túc để người học khi tốt nghiệp đều có thể tìm được việc làm, thu nhập ổn định. 

Cùng với giải pháp trên, các cấp, ngành, địa phương cần quan tâm điều tra, rà soát thực trạng thừa - thiếu nhân lực trên địa bàn; xây dựng quy hoạch cơ cấu nguồn nhân lực ngắn, trung và dài hạn hàng năm. Từ đó, có chiến lược, kế hoạch đào tạo  phù hợp, tránh tình trạng học tự phát dẫn đến cảnh thừa - thiếu nhân lực như hiện nay. 

Thứ nữa, cần tập trung phục hồi nền kinh tế, chú trọng tạo điều kiện để phát triển các thành phần kinh tế, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, hội, hiệp hội, DN... Đây chính là điểm tiếp nhận một phần sinh viên sau khi ra trường chưa có việc làm.    

Ở cấp vĩ mô, ngành giáo dục cần kiểm tra, giám sát chặt chẽ chất lượng đào tạo của các trường ĐH, mạnh dạn rút giấy phép hoặc sáp nhập những trường công lập, ngoài công lập hoạt động yếu kém, không bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất. Các trường ĐH, CĐ đổi mới chương trình, đào tạo theo chuẩn khu vực và quốc tế, gắn liên kết đào tạo với nhu cầu của DN nhằm tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng… 

Để góp phần làm giảm tình trạng dư thừa nhân lực chất lượng sau đào tạo còn ở nhận thức của mỗi học sinh. Theo các chuyên gia tư vấn, khi lựa chọn ngành nghề lập nghiệp, học sinh cần cân nhắc kỹ lưỡng, chủ động tìm hiểu thông tin, không nên chạy theo tâm lý đám đông vào ĐH. Ngay từ việc chọn nghề, chọn trường cần lựa chọn theo tiêu chí niềm đam mê, năng lực bản thân, yêu cầu xã hội, phù hợp điều kiện gia đình. 

Trong thời gian đào tạo, ngoài việc trau dồi, tiếp thu kiến thức chuyên môn, người học cần tích cực bồi dưỡng, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, trình độ ngoại ngữ, tự tin khẳng định mình trước những yêu cầu ngày càng thiết thực và đa dạng của thị trường lao động.

Để giải quyết gốc rễ vấn đề cử nhân, thạc sĩ thiếu việc làm, điều quan trọng là phải kết hợp tốt với khu vực tư nhân, nơi tạo ra 90% tổng số việc làm. Chính quyền, các cơ quan ban, ngành, địa phương tìm cách tốt nhất giúp các DN vừa và nhỏ phát triển: Kích thích nền sản xuất, đẩy mạnh phát triển công nghiệp, hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động.