Từ trấn Kinh Bắc đến thành phố Bắc Ninh

Thứ 2: 09:12 ngày 21/09/2026

BẮC NINH - Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, vùng đất thuộc địa bàn Bắc Ninh ngày nay có nhiều tên gọi và quy mô địa giới hành chính khác nhau. Từ vùng đất Vũ Ninh thời dựng nước, trấn Kinh Bắc thời phong kiến, tỉnh Bắc Ninh dưới triều Nguyễn đến thành phố Bắc Ninh ngày nay là một hành trình lâu dài, gắn với những biến đổi của lịch sử dân tộc.

Từ vùng đất Vũ Ninh đến trấn Kinh Bắc

Thời Hùng Vương, vùng đất Bắc Ninh ngày nay thuộc bộ Vũ Ninh của Nhà nước Văn Lang.

Trong thời kỳ Bắc thuộc, tên gọi và địa giới hành chính của vùng đất này nhiều lần thay đổi. Theo các thư tịch cổ, nơi đây từng thuộc Tượng Quận thời Tần; thuộc đất Long Biên, Luy Lâu của quận Giao Chỉ thời Hán; là châu Vũ Ninh thời Nam Tấn. Đầu thời Đường, vùng đất này gồm các huyện Vũ Ninh, Bình Lạc, Long Biên thuộc Long Châu và các huyện Xương Quốc, Vũ Bình thuộc Đạo Châu.

Một góc phường Kinh Bắc ngày nay.

Bước vào thời kỳ độc lập, tự chủ, dưới các triều Đinh và Tiền Lê, việc phân chia cương vực cơ bản vẫn được giữ như thời Đường. Năm Thuận Thiên thứ 1 (1010), vua Lý Thái Tổ đổi 10 đạo thành 24 lộ, vùng đất Bắc Ninh thuộc lộ Bắc Giang. Đến năm 1242, vua Trần Thái Tông chia cả nước thành 12 lộ; vùng đất này vẫn thuộc lộ Bắc Giang.

Thời thuộc Minh, vùng đất Bắc Ninh nằm trong phạm vi hai phủ Bắc Giang và Lạng Giang. Năm Vĩnh Lạc thứ 5 (1407), nhà Minh đặt các châu Gia Lâm, Vũ Ninh và Bắc Giang thuộc phủ Bắc Giang. Phủ Lạng Giang quản lĩnh nhiều huyện, châu ở khu vực phía Bắc và Đông Bắc. Phạm vi các đơn vị hành chính thời kỳ này rộng hơn nhiều so với địa giới tỉnh Bắc Ninh trước năm 2025.

Sau khi giành lại độc lập, năm Thuận Thiên thứ 1 (1428), nhà Lê xếp vùng đất này vào Bắc đạo. Trong niên hiệu Thiệu Bình (1434-1439), nơi đây thuộc các lộ Bắc Giang Thượng và Bắc Giang Hạ. Năm Quang Thuận thứ 7 (1466), vua Lê Thánh Tông chia cả nước thành 12 đạo thừa tuyên, vùng đất Bắc Ninh thuộc Bắc thừa tuyên. Năm Quang Thuận thứ 10 (1469), triều đình định lại bản đồ các phủ, châu, huyện, xã, trang, sách; Bắc thừa tuyên được đổi thành Kinh Bắc, gồm 4 phủ, 16 huyện. Năm Hồng Đức thứ 21 (1490), thừa tuyên Kinh Bắc đổi thành xứ Kinh Bắc, sau đó là trấn Kinh Bắc.

Lần đầu tiên xuất hiện tên tỉnh Bắc Ninh

Năm Gia Long thứ 1 (1802), đơn vị hành chính này vẫn mang tên trấn Kinh Bắc, gồm 4 phủ: Thuận An, Từ Sơn, Lạng Giang, Bắc Hà và 20 huyện.

Năm Minh Mệnh thứ 3 (1822), trấn Kinh Bắc được đổi tên thành trấn Bắc Ninh. Năm Tân Mão, Minh Mệnh thứ 12 (1831), vua Minh Mệnh tiến hành cuộc cải cách hành chính lớn, chia định lại địa hạt và tổ chức bộ máy quản lý ở các địa phương. Ngày mồng 1 tháng 10 năm Tân Mão, tức ngày 4/11/1831, tỉnh Bắc Ninh được thành lập cùng với các tỉnh ở khu vực Bắc Thành và phía Bắc kinh đô Huế.

Tỉnh Bắc Ninh được thành lập trên cơ sở các đơn vị hành chính thuộc trấn Kinh Bắc thời Lê và trấn Bắc Ninh thời Nguyễn. Khi mới thành lập, tỉnh gồm 4 phủ: Từ Sơn, Thiên Phúc, Thuận An, Lạng Giang và 20 huyện.

Chia tách, hợp nhất và tái lập

Tháng 10/1895, thực dân Pháp chia tỉnh Bắc Ninh thành hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, lấy sông Cầu làm ranh giới. Tỉnh Bắc Ninh sau khi chia tách có hai phủ Thuận Thành, Từ Sơn và 10 huyện. Tỉnh Bắc Giang gồm hai phủ Đa Phúc, Lạng Giang và 6 huyện.

Việc thành lập thành phố Bắc Ninh mở ra một chặng đường phát triển mới của vùng đất Bắc Ninh - Kinh Bắc, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp nối truyền thống lịch sử, văn hiến, cách mạng; phát huy tiềm năng, lợi thế, xây dựng thành phố xanh, thông minh, hiện đại, giàu bản sắc Kinh Bắc.

Trong những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, chính quyền thực dân Pháp tiếp tục nhiều lần điều chỉnh địa giới, tổ chức và tên gọi các đơn vị hành chính của hai tỉnh.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Bắc Ninh và Bắc Giang tiếp tục là hai đơn vị hành chính cấp tỉnh, trực thuộc Ủy ban hành chính Bắc Bộ, sau đó thuộc Liên khu I và Liên khu Việt Bắc.

Ngày 27/10/1962, tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa II thông qua Nghị quyết hợp nhất tỉnh Bắc Ninh và tỉnh Bắc Giang thành tỉnh Hà Bắc. Tỉnh Hà Bắc có hai thị xã Bắc Giang, Bắc Ninh và 14 huyện. Ngày 1/4/1963, bộ máy hành chính tỉnh Hà Bắc chính thức hoạt động.

Sau hơn 33 năm hợp nhất, ngày 6/11/1996, tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa IX ban hành Nghị quyết chia tỉnh Hà Bắc để tái lập tỉnh Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh.

Tỉnh Bắc Ninh khi tái lập có 6 đơn vị hành chính cấp huyện, gồm thị xã Bắc Ninh và 5 huyện. Tỉnh Bắc Giang có 10 đơn vị hành chính cấp huyện, gồm thị xã Bắc Giang và 9 huyện. Hai tỉnh chính thức hoạt động từ ngày 1/1/1997.

Một không gian phát triển mới

Ngày 12/6/2025, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV thông qua Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Theo đó, toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh được sắp xếp thành tỉnh mới có tên gọi là tỉnh Bắc Ninh.

Sau hợp nhất, tỉnh Bắc Ninh có diện tích tự nhiên 4.718,60 km², dân số 3.619.433 người. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bắc Ninh mới và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức hoạt động. Toàn tỉnh có 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 66 xã và 33 phường.

Ngày 24/8/2026, Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 39/2026/QH16 về việc thành lập thành phố Bắc Ninh trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và quy mô dân số của tỉnh Bắc Ninh. Thành phố Bắc Ninh giáp thành phố Hà Nội, thành phố Hải Phòng, thành phố Quảng Ninh và các tỉnh Hưng Yên, Lạng Sơn, Thái Nguyên. Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 20/9/2026.

Từ trấn Kinh Bắc đến tỉnh Bắc Ninh, tỉnh Hà Bắc, hai tỉnh Bắc Ninh - Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh mới và thành phố Bắc Ninh là một hành trình lịch sử lâu dài với nhiều lần thay đổi địa giới, tên gọi và mô hình tổ chức hành chính. Mỗi lần điều chỉnh đều gắn với yêu cầu quản lý và sự phát triển của đất nước trong từng thời kỳ.

Lê Thị An, Ban Tuyên giáo Thành ủy Bắc Ninh