Tháp chuông chùa Khánh Vân (Lục Ngạn) được xây dựng hơn 1 tỷ đồng từ xã hội hóa.

"Nơi tiêu không hết, chỗ tìm không ra"

Khu di tích đền, chùa Khánh Vân (thị trấn Chũ, Lục Ngạn) nằm ven sông Lục Nam. Do những biến cố lịch sử và sự tàn phá của thiên nhiên, di tích trở thành phế tích vào những năm 50 của thế kỷ XX. Năm 1990, người dân dựng vài gian nhà lá trên nền đất cũ làm nơi thờ phụng. Từ nguồn vốn xã hội hóa trị giá hàng chục tỷ đồng, đến nay khu di tích này đã được tu bổ, tôn tạo, trở thành nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của đông đảo nhân dân trong vùng. 

Bà Lê Thị Phúc, Phó Ban quản lý di tích đền Khánh Vân cho hay: "Việc sử dụng tiền công đức của nhân dân phải công khai, minh bạch, rõ ràng, ghi chép thu, chi cụ thể, niêm yết danh sách các cá nhân, tổ chức công đức tiền, hiện vật, ngày công lao động, tạo sự tin tưởng, an tâm cho những người có tâm công đức". 

Nhiều di tích được tu bổ lớn từ vài tỷ đến vài chục tỷ đồng do nhân dân đóng góp, tiêu biểu như: Đền Từ Hả, xã Hồng Giang (Lục Ngạn); nghè Nếnh, thị trấn Nếnh (Việt Yên); chùa Cả, xã Bắc Lý (Hiệp Hòa); đền Cầu Khoai, xã Tam Hiệp (Yên Thế)... Tuy vậy, cũng có không ít di tích gặp khó khăn về kinh phí, dù đã xuống cấp nhưng chưa sửa chữa kịp thời. 

Điển hình là di tích cấp tỉnh đình Đông Lý, xã Tân Mỹ (TP Bắc Giang). Nhìn bên ngoài công trình thời Lê Trung Hưng này khá bề thế nhưng phía trong xuống cấp trầm trọng. Các cột, quá giang, hoành đều bị mối mọt làm mục ruỗng, trời mưa nước chảy vào bên trong, các cột được chống đỡ tạm bợ, chắp vá và không đồng bộ. Theo ông Đặng Văn Oanh, Phó Ban quản lý di tích đình, để tránh di tích bị đổ, năm 2014, nhân dân đóng góp được 9 triệu đồng để thay một số cấu kiện nhưng công trình vẫn có nguy cơ đổ bất cứ lúc nào. 

Đình Đông Lý xuống cấp nghiêm trọng.

Theo tính toán ban đầu, nếu tu bổ tổng thể đình, số tiền lên đến hàng tỷ đồng, tu sửa nhỏ cũng hết khoảng 500 triệu đồng, trong khi ngân sách nhà nước hỗ trợ khoảng 30%, còn lại mỗi hộ trong thôn phải đóng góp hơn 1 triệu đồng mới đủ, việc này nằm ngoài khả năng của nhiều gia đình. Phó Chủ tịch UBND xã Tân Mỹ Phạm Văn Giáo cho rằng, nhiều di tích trên địa bàn cũng chung số phận, thiếu vốn đối ứng nên đã xuống cấp mà chưa được tu bổ. 

Tương tự, di tích cấp tỉnh đình Hoãn, xã Việt lập (Tân Yên); chùa Đức Thọ, xã Dương Đức (Lạng Giang) hay di tích quốc gia chùa Đoan Minh, xã Vân Hà (Việt Yên)... cũng chung tình trạng.

Khơi thông nội lực trong dân

Hơn chục năm trở lại đây, nhất là khi Luật Di sản văn hoá ra đời (năm 2001), công tác bảo tồn di tích ở Bắc Giang có những bước phát triển không ngừng cả về số lượng và chất lượng. Toàn tỉnh có hơn 2 nghìn di tích các loại. Việc bảo tồn, tôn tạo di tích được các cấp, ngành quan tâm thường xuyên nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của nhân dân. Mỗi năm, hàng chục tỷ đồng được đầu tư sửa chữa, tu bổ, nâng cấp đình, đền, chùa, danh lam thắng cảnh… mà phần lớn kinh phí được xã hội hoá. 

Tuy nhiên, do phần lớn di tích được xây dựng đã lâu, số lượng cần tu bổ nhiều, trong khi đó ngân sách nhà nước có hạn, nhiều địa phương chưa chủ động xã hội hóa nên còn không ít công trình xuống cấp. Từ đó bài toán mỗi địa phương cần tính đến là phát huy tốt nội lực, được xem là "chìa khóa" và giải pháp chủ đạo chống xuống cấp di tích. 

Thực tế cho thấy, địa phương nào quan tâm vận động xã hội hóa tốt sẽ có ít di tích bị hư hỏng nghiêm trọng. Theo ông Phương, mặc dù vậy cũng có tình trạng người dân chủ yếu công đức tại các di tích tôn giáo, tín ngưỡng hơn là những di tích khảo cổ học, danh lam thắng cảnh. Do đó, các địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền làm nổi bật giá trị di tích, vận động nhân dân và các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp tham gia đóng góp nhân lực, vật lực giữ gìn di tích.

Cùng đó, có hình thức tôn vinh thích hợp, biểu dương kịp thời những điển hình, quá trình tu bổ nhất thiết phải thành lập ban giám sát cộng đồng, thực hiện công khai, minh bạch về tài chính, nguồn kinh phí sử dụng đúng mục đích. Bên cạnh đó, ngành chuyên môn tăng cường kiểm tra, giám sát, hỗ trợ khi thực hiện các dự án tu bổ, tôn tạo di tích và tập trung tu bổ kịp thời chống xuống cấp, hư hỏng nặng.

Nguyễn Hưởng