Không gian di sản phòng tuyến Như Nguyệt

Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược với chiến thắng trên sông Như Nguyệt năm 1077 dưới sự chỉ huy của Thái úy Lý Thường Kiệt là một trong những chiến công vang dội trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Phòng tuyến sông Như Nguyệt không chỉ là nơi diễn ra trận quyết chiến chiến lược mà còn phản ánh trình độ tổ chức nhà nước, nghệ thuật quân sự và bản lĩnh giữ nước của quân và dân Đại Việt thời Lý.

Chùa Xác (An Lạc tự), xã Xuân Cẩm là nơi diễn ra trận đánh ác liệt giữa quân ta và quân Tống.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, dấu tích phòng tuyến Như Nguyệt vẫn hiện diện trong đời sống qua hệ thống đình, đền, chùa, nghè, miếu, làng cổ, lễ hội, truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian. Theo kết quả nghiên cứu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, có 25 địa điểm, di tích liên quan đến phòng tuyến Như Nguyệt, phân bố tại 8 xã, phường, trải dài hơn 30 km dọc đôi bờ sông Cầu. Các di tích như đền thờ Lý Thường Kiệt, đền Can Vang, đền Xà - ngã ba Xà, đền Vọng Nguyệt, đình Thọ Đức, đền Phấn Động, đình Quả Cảm, nghè Ngũ Giáp, đình Vân Cốc… cùng hệ thống địa điểm đóng quân, giao chiến, bến vượt sông và dấu tích đê lũy cổ tạo nên một mạng lưới di sản giàu giá trị.

Cùng với dấu tích vật chất, phòng tuyến Như Nguyệt còn có hệ thống di sản văn hóa phi vật thể được hình thành, bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhìn tổng thể, phòng tuyến Như Nguyệt là một không gian di sản đa lớp, trong đó cảnh quan sông nước, hệ thống di tích, làng cổ, ký ức lịch sử, tín ngưỡng, lễ hội và nghệ thuật dân gian cùng tạo nên một chỉnh thể thống nhất.

Với góc tiếp cận đa chiều, kết hợp nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học cảnh quan và nghiên cứu di sản, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Văn Liêm (Hội Khảo cổ học Việt Nam) đề xuất: Trên cơ sở những giá trị nổi bật đã được làm rõ, cần tiếp tục hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Phòng tuyến sông Như Nguyệt là Di tích quốc gia đặc biệt theo hướng tiếp cận hệ thống di tích - cảnh quan chiến trường lịch sử. Hồ sơ cần chứng minh đầy đủ tính toàn vẹn của không gian di sản, mối liên hệ giữa các thành tố vật thể và phi vật thể, cũng như giá trị đặc biệt của phòng tuyến đối với tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Để lịch sử trở thành chất liệu của kinh tế sáng tạo

Từ một lá chắn quân sự trong lịch sử, phòng tuyến sông Như Nguyệt hôm nay đang được nhận diện như một không gian di sản, tạo động lực phát triển kinh tế sáng tạo. Nếu được đầu tư đồng bộ, hệ thống di tích phòng tuyến Như Nguyệt có thể trở thành điểm nhấn quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa của quê hương Bắc Ninh.

Địa điểm bến sông Như Nguyệt (xã Tam Giang) là trung tâm của phòng tuyến Như Nguyệt năm xưa.

Đặc biệt, với cảnh quan thiên nhiên của dòng sông Cầu thơ mộng, những ngôi làng cổ mang đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ là tài nguyên quý để quy hoạch phát triển các tour, tuyến du lịch trên sông, đưa khách đi dọc sông Như Nguyệt bằng du thuyền kết hợp ghé thăm các di tích, tạo thành một hành trình trải nghiệm di sản trên sông Cầu vừa thư giãn vừa giàu tri thức.

Theo ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, với giá trị đặc biệt của chiến thắng Như Nguyệt, việc xây dựng một không gian văn hóa - lịch sử - sinh thái quy mô lớn dọc phòng tuyến xưa là hướng đi giàu tiềm năng, để di sản không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực phát triển. Trong đó, trọng tâm là phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với công nghiệp văn hóa như thiết kế sân khấu thực cảnh tái hiện chiến trận, phim hoạt hình và truyện tranh lịch sử, không gian trải nghiệm VR/AR, tour học đường...

Giới chuyên môn cũng nhận định rằng, ngày nay, du lịch văn hóa lịch sử không thể chỉ dừng ở việc bảo tồn và trưng bày những gì còn lại của quá khứ. Xu hướng mới là biến di sản thành một không gian trải nghiệm. Hãy tưởng tượng về một show diễn thực cảnh hoành tráng ngay trên sông Cầu, tương tự như cách mà chương trình "Ký ức Hội An" hay "Tinh hoa Bắc Bộ" đã thành công rực rỡ. Ở đó, công nghệ 3D và thực tế ảo sẽ tái hiện lại trận thủy chiến đêm mưa năm 1077. Khi tiếng ngâm thơ thần "Nam quốc sơn hà" vang lên bằng công nghệ âm thanh, làm rung chuyển mặt nước và đánh thức mọi giác quan của người xem, lịch sử sẽ không còn là một bài học khô cứng, mà trở thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc sắc, có khả năng sinh lời, tạo công ăn việc làm cho người dân đôi bờ sông Cầu.

Như Nguyệt của thế kỷ XI là phòng tuyến chống giặc ngoại xâm. Như Nguyệt trong thế kỷ XXI cần được đánh thức bởi những ý tưởng sáng tạo cùng sự quyết tâm mang tính đột phá để biến chiến lũy năm xưa thành bệ phóng phát triển cho hôm nay và mai sau.

Bắc Ninh: Bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt

BẮC NINH - Hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy hệ thống di tích phòng tuyến Như Nguyệt khẳng định giá trị nổi bật, bổ sung những luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn, hướng tới xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Mùa trăng sông Cầu

 

"Địa chỉ đỏ” bên dòng sông Cầu

BẮC NINH - Giữa mùa nước lũ năm 1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về kiểm tra công tác hộ đê bên sông Cầu tại tổ dân phố Thống Thượng, phường Nhân Hòa, tỉnh Bắc Ninh. Chuyến thăm của Bác Hồ để lại ký ức sâu sắc trong lòng người dân địa phương. Địa điểm Bác Hồ về thăm trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống, góp phần bồi đắp tinh thần học tập và làm theo Bác cho các thế hệ hôm nay.