Nắng tháng Mười lọt qua kẽ lá, rải những vạt vàng hanh lên khoảng sân gạch cũ. Mai ngồi trên bậc cửa, thu hai chân vào chiếc áo cardigan rộng, nhìn bóng mình kéo dài trên nền sân lốm đốm rêu.

Hôm nay là 20 tháng 10!

Ở thành phố, giờ này chắc những cửa hàng hoa đang đông khách. Người ta mang những bó hồng đỏ, những hộp quà buộc nơ và những lời chúc dịu dàng đến cho người phụ nữ mình yêu thương. Còn Mai lại trở về căn nhà cũ ven đô, nơi mùi gỗ ẩm, mùi khói bếp và hơi mái ngói lâu năm dường như chưa từng thay đổi. Cô về sau một cuộc chia tay. Hai mươi tư tuổi, nghĩ nỗi đau của mình đã đủ lớn để không muốn nghe thêm một lời an ủi nào. Cô tắt điện thoại, xin nghỉ vài ngày và trở về nhà bà ngoại như tìm một chỗ khuất để giấu mình.

Minh họa: Văn Tĩnh.

Bà ngoại Mai, cụ Bính, năm nay tám mươi hai tuổi. Mấy năm gần đây, trí nhớ của bà ngày càng suy giảm. Có buổi sáng bà còn gọi đúng tên từng đứa cháu, đến chiều đã hỏi mẹ Mai rằng cha cô bao giờ đi học về. Có hôm bà ngồi hàng giờ bên cửa sổ, kể chuyện một mùa lũ cách đây nửa thế kỷ bằng giọng của người vừa bước ra khỏi dòng nước dữ hôm qua. Riêng tháng Mười, bà thường sống trong một khoảng thời gian khác.

Từ sáng, bà đã đi ra đi vào bên chiếc cổng gỗ phủ giàn ti gôn. Trên tay là một chiếc hộp thiếc cũ, loại hộp bánh đã hoen gỉ ở bốn góc. Cứ một lúc bà lại ngóng ra đầu ngõ, như thể chỉ cần chờ đủ lâu, một người nào đó sẽ hiện ra sau hàng cây. Ngày còn tỉnh táo, bà từng kể với Mai rằng ông Hòa chẳng bao giờ biết mua hoa. Thời trẻ nghèo khó, đến ngày lễ cũng chẳng có tiền mua quà, ông chỉ lén bẻ một cành ngâu sau vườn rồi bảo hoa ấy thơm lâu hơn hoa ngoài chợ. Mỗi lần kể đến đó, bà lại cười móm mém.

Gần trưa, mẹ từ trong bếp bước ra, giục bà vào ăn cơm. Bà Bính nhất quyết không đi. Bà bảo chiều nay ông Hòa sẽ gửi thư, như những năm trước. Mẹ Mai đứng im giây lát rồi nhắc rằng ông đã mất lâu rồi. Bà Bính dường như không nghe thấy. Hai bàn tay già nua chỉ siết chiếc hộp thiếc sát hơn vào ngực.

“Ông ấy hứa rồi!”

Mẹ thở dài, dìu bà vào nhà. Mai nhìn theo, trong lòng dâng lên một cảm giác khó chịu. Cô đã quen với cách mẹ nói chuyện như thế: Ngắn, khô, hiếm khi có những lời mềm mỏng. Từ nhỏ, Mai vẫn nghĩ mẹ là người ít tình cảm. Những lần cô buồn, mẹ chỉ hỏi đã ăn cơm chưa. Khi cô khóc, mẹ thường đặt một cốc nước bên cạnh rồi lẳng lặng đi làm việc khác. Bây giờ với bà ngoại cũng vậy. Mai không hiểu có gì khó nếu cứ để bà chờ. Dù chỉ là một niềm tin không thật, chẳng phải đôi khi người già cũng cần một điều gì đó để mong ngóng hay sao?

***

Buổi trưa, sau khi ăn được vài thìa cơm, bà Bính mệt rồi nằm thiếp trên chiếc phản gỗ sát cửa sổ. Chiếc hộp thiếc vẫn để bên cạnh. Mai nhìn bà một lúc, rồi nhẹ tay kéo nó về phía mình. Cô từng hình dung bên trong sẽ có những lá thư tình, vài tấm bưu thiếp đã ố màu hay những dòng chữ của một người lính gửi về từ chiến trường.

Nắp hộp bật lên bằng một tiếng két… khô khốc. Trên cùng là một cành ngâu đã quắt lại. Những bông hoa nhỏ chỉ còn vài vụn vàng nâu mắc trong lớp giấy gói. Bên dưới là một xấp giấy được gấp rất cẩn thận. Mai mở tờ trên cùng. Bàn tay cô khựng lại. Ba chữ in đậm hiện ra trước mắt: GIẤY BÁO TỬ. Nguyễn Văn Hòa. Quân y. Hy sinh tại chiến trường Quảng Trị. Ngày 17 tháng 10 năm 1972.

Mai đọc lại ngày tháng ấy. Ba ngày trước ngày 20 tháng 10. Bên dưới giấy báo tử là những phong thư đã úa màu. Trên vài chiếc bì, con dấu mực tím chỉ còn đọc được mấy chữ: “Không phát được. Hoàn về”. Đó là thư bà viết cho ông. Có lá hỏi ngoài ấy trời đã lạnh chưa. Có lá kể con gái nhỏ vừa biết gọi “bố”. Có lá chỉ nói cây ngâu sau vườn năm ấy nở rất nhiều hoa. Ở cuối một bức thư, nét chữ bà nhỏ và nghiêng: “Khi nào về, nhớ hái cho tôi một cành”.

Mai ngồi rất lâu bên chiếc hộp mở nắp. Ngoài sân, nắng vẫn trải vàng trên những viên gạch cũ. Trong nhà, bà ngoại thở đều đều. Cành ngâu đã khô từ bao giờ vẫn nằm nguyên trên lớp giấy bạc màu. Mai chợt hiểu bà không chỉ cất giữ những lá thư. Bà cất giữ một cuộc chờ đợi.

***

Chiều xuống nhanh. Gió đầu mùa luồn qua giàn ti gôn, làm những chiếc lá khô cọ vào nhau xào xạc. Bà Bính tỉnh giấc. Việc đầu tiên bà làm là hỏi bưu tá đã đi qua chưa. Nghe nói đã gần năm giờ, bà chống tay đứng dậy, lần ra phía cổng. Mẹ Mai ngăn lại. Bà vẫn khăng khăng rằng ông Hòa chưa gửi thư, rồi ôm chặt chiếc hộp vào người khi mẹ định cầm lấy. Mai không chịu được nữa. Bao nhiêu khó chịu âm ỉ từ sáng bật ra. Cô trách mẹ quá lạnh lùng. Bà chỉ chờ một lá thư, chỉ cần một câu nói dịu dàng cũng đủ khiến bà yên lòng. Sao nhất thiết phải kéo một người già ra khỏi điều duy nhất khiến bà còn vui?

Mẹ đứng im một lúc rồi chậm rãi kéo tay áo lên. Một vết sẹo dài chạy từ gần cổ tay đến khuỷu. Mai đã nhìn thấy nó từ nhỏ, nhưng chưa bao giờ hỏi. Năm ấy cũng vào một đêm 20 tháng 10. Bà Bính phát bệnh nặng lần đầu. Giữa đêm mưa rét, bà cứ đòi chạy ra đường tìm chồng. Mẹ giữ lại. Trong lúc giằng co, bà đẩy mẹ ngã vào bếp than. Nhiều năm bà ngoại bỏ ăn, bỏ ngủ chỉ để ngóng thư. Có lần bà chạy bộ ra tận đầu làng tìm bưu tá. Có lần bà lên cơn đau tim, phải nhập viện ngay trong đêm. Mai bỗng nhớ ra một điều. Trong những ký ức chập chờn của bà ngoại, năm nào ông Hòa cũng gửi thư. Cô nhìn mẹ. Mẹ tránh ánh mắt con. “Mười lăm năm nay, là mẹ viết”.

Gió thổi qua khoảng sân. Một chiếc lá ti gôn rơi xuống giữa hai người.

Suốt mười lăm năm, mẹ đã viết thay người cha đã mất. Những tấm bưu thiếp chỉ vài dòng. Khi thì nhắc bà ăn cơm. Khi thì dặn trời lạnh đừng ra cổng lâu. Mẹ nhờ bác bưu tá đầu làng mang đến. Nhận được thư, bà Bính sẽ chịu vào nhà, chịu ăn, rồi đêm ấy thường ngủ được một giấc yên.

Năm nay mẹ không viết. Bác sĩ nói tim bà đã yếu. Mấy tháng gần đây, chỉ cần nhắc đến ông Hòa, huyết áp bà lại tăng. Mẹ nhìn về phía cổng, nơi bà Bính vẫn đứng ôm chiếc hộp thiếc vào ngực.

“Mẹ không biết phải làm sao nữa”.

Mai chưa bao giờ nghe mẹ nói câu ấy. Từ nhỏ đến lớn, mẹ luôn là người biết phải làm gì. Cha ốm thì mẹ lo. Mai thi trượt thì mẹ bảo học lại. Trong nhà thiếu tiền, mẹ tự tìm cách xoay xở. Chưa bao giờ mẹ nói mình không biết. Vậy mà giờ đây, giữa khoảng sân đã nhạt nắng, người phụ nữ ấy đứng trước mẹ già của mình với vẻ bất lực của một đứa trẻ.

Mười lăm năm qua, mỗi lá thư vừa là một cách dỗ dành, vừa nối dài thêm một cuộc chờ đợi. Viết thì không đành. Không viết cũng chẳng đành. Mẹ đưa tay dụi mắt thật nhanh. Mai bỗng nhớ những ngày mình sốt, cốc nước luôn xuất hiện bên đầu giường trước khi cô kịp gọi. Nhớ những lần tan học muộn, mẹ đứng bên kia đường mà chẳng bao giờ nói đã chờ bao lâu. Nhớ cả mấy hôm nay, cô trở về sau cuộc chia tay, mẹ không hỏi một câu nào, chỉ âm thầm đổi ga giường mới và để phần cô bát canh nóng.

Một tiếng động khô khốc vang lên. Chiếc hộp thiếc rơi khỏi tay bà Bính. Mai bước đến nhặt lên. Bà đứng giữa hai mẹ con, ánh mắt ngơ ngác.

“Thư đâu?”

Không ai trả lời.

Mai chợt nhớ đến cây ngâu sau vườn. Cô chạy vòng qua hiên. Cây đã già, thân sần sùi, cành đan chằng chịt. Giữa đám lá xanh sẫm, những chùm hoa vàng li ti vẫn thơm một thứ hương dịu đến mức phải đứng thật gần mới nhận ra. Mai ngắt một cành. Khi cô trở lại, bà ngoại vẫn đứng bên cổng. Mai đặt cành ngâu vào tay bà. Bà cúi nhìn thật lâu.

“Của ông Hòa à?”

Mai im lặng. Cô không muốn nói dối. Nhưng cũng không nỡ mang sự thật đặt thêm một lần nữa vào trí nhớ đã quá mỏi mệt ấy.

“Hôm nay mình không chờ thư nữa, bà nhé”.

Bà ngẩng lên, vẻ bối rối thoáng qua khuôn mặt. Phía sau Mai, mẹ bước tới. Mẹ ngồi xuống bên bà, nắm lấy bàn tay gầy guộc đang cầm cành ngâu.

“Vì hôm nay chúng con ở đây với mẹ”.

Bà Bính nhìn con gái. Ánh mắt đục mờ dừng rất lâu trên khuôn mặt ấy, như thể từ một nơi rất xa, bà đang lần tìm một điều gì quen thuộc. Rồi bà đưa cành ngâu lên gần mũi. Hương hoa lan mỏng trong gió.

“Ngày xưa… ông ấy cũng hay hái hoa này”.

Mẹ khẽ gật đầu.

“Con biết”.

Bàn tay bà Bính lần tìm bàn tay con gái. Những ngón tay gầy chạm vào vết sẹo trên cẳng tay rồi dừng lại. Bà vuốt nhẹ lên đó. “Đau không?”.

Mẹ cúi mặt. “Không đau nữa mẹ ạ”.

Một khoảng lặng rất dài. Rồi bà Bính nhìn mẹ, khẽ nói: “Khổ cho con quá”.

Mẹ bật khóc, đôi vai gầy rung lên. Rồi mẹ cúi xuống, tựa đầu vào vai bà như một đứa trẻ sau rất nhiều năm cuối cùng cũng tìm được chỗ để yếu lòng. Mai ngồi xuống phía bên kia, đặt bàn tay mình lên tay mẹ. Bà ngoại chậm chạp phủ bàn tay lên trên cùng. Ba bàn tay nằm cạnh nhau dưới ánh nắng cuối ngày.

Ngoài sân, gió lướt qua giàn ti gôn. Những chiếc lá khô xoay một vòng rồi rơi xuống nền gạch. Cành ngâu trong tay bà vẫn còn thơm. Nắng tháng Mười chậm rãi rút khỏi mái ngói. Và lần đầu tiên sau rất nhiều năm, bà Bính không còn nhìn ra phía cổng.