Điều này càng trở nên có ý nghĩa sau khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào cuối năm 2025, giúp việc nối dài sức sống của dòng tranh hàng trăm năm này ngày càng được quan tâm.

Nhóm dự án “Họa ký Đông Hồ” về làng tranh Đông Hồ để lắng nghe những câu chuyện nghề từ nghệ nhân

Đây cũng là tinh thần được thể hiện trong dự án Họa ký Đông Hồ, mà điểm nhấn là chương trình Hồn trên giấy mộc do nhóm sinh viên Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam thực hiện, diễn ra mới đây tại Hà Nội.

Từ khoảng cách giữa người trẻ với di sản

Trưởng Ban tổ chức dự án Phan Nguyễn Tâm Anh cho biết: "Họa ký Đông Hồ bắt đầu từ một trăn trở rất giản dị: Vì sao một dòng tranh từng hiện diện trong đời sống người Việt Nam qua mỗi mùa Tết, qua từng mái nhà, từng câu chuyện dân gian… lại đang dần trở nên xa lạ với chính người trẻ hôm nay?".

Theo Tâm Anh, khi tìm hiểu sâu hơn, nhóm dự án nhận ra tranh Đông Hồ không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật, mà còn là ký ức văn hóa, là nơi người xưa gửi gắm triết lý sống, tinh thần dân tộc và niềm vui lao động qua từng mảng màu trên giấy điệp.

Hơn thế, điều khiến nhóm lựa chọn tranh Đông Hồ để kể câu chuyện cho thế hệ trẻ hôm nay lại nằm ở chính khoảng cách đang tồn tại giữa người trẻ với di sản. "Người trẻ không quay lưng với văn hóa truyền thống, họ chỉ chưa tìm được "điểm chạm" phù hợp với đời sống hiện đại của mình" - Tâm Anh bày tỏ.

Bởi vậy, thay vì đặt tranh Đông Hồ trong một không gian trưng bày xa cách, dự án lựa chọn đưa di sản trở lại như một "chất liệu sống", nơi người trẻ có thể nhìn, chạm, trải nghiệm và thậm chí viết tiếp câu chuyện bằng cách riêng.

"Họa ký Đông Hồ vì thế không chỉ là hành trình bảo tồn, mà còn là hành trình kết nối" - Tâm Anh nhấn mạnh - "Chúng tôi tin rằng khi di sản được kể bằng ngôn ngữ của cảm xúc và trải nghiệm, nó sẽ không còn là câu chuyện của quá khứ, mà trở thành một phần trong đời sống hôm nay".

Đến đa điểm chạm để "sống cùng" di sản

Không lựa chọn cách tiếp cận một chiều theo hình thức giới thiệu di sản thuần túy, sự kiện chính của dự án mang tên Hồn trên giấy mộc được xây dựng như một hành trình trải nghiệm đa điểm chạm, nơi người tham dự có thể tiếp cận tranh Đông Hồ bằng thị giác, cảm xúc, tri thức và cả tương tác công nghệ.

Trải nghiệm công nghệ số tìm hiểu tranh Đông Hồ tại chương trình “Hồn trên giấy mộc”.

"Chọn cách riêng để chạm nét xưa là tinh thần xuyên suốt của dự án" - đại diện dự án cho hay - "Chúng tôi tin rằng di sản sẽ chỉ thực sự gần gũi khi mỗi người được tự do tiếp cận nó theo cách phù hợp với cá tính và cảm xúc của mình".

Tại sự kiện, người tham dự được trực tiếp in tranh từ bản khắc gỗ, tô màu sáng tạo trên nền tranh có sẵn, trò chuyện với nghệ nhân hoặc khám phá những ứng dụng công nghệ số lấy cảm hứng từ tranh Đông Hồ.

Một trong những hoạt động được nhóm dự án tâm đắc nhất là trải nghiệm "Nhập vai di sản" thông qua website tương tác trực tiếp tại sự kiện. Người tham gia có thể chơi các trò trắc nghiệm để khám phá ý nghĩa phía sau những bức tranh nổi tiếng, sau đó sử dụng AI để chuyển hóa khuôn mặt của mình thành nhân vật trong tranh Đông Hồ.

"Điều thú vị là trải nghiệm này khiến người tham gia không còn cảm giác mình chỉ đang xem di sản, mà thật sự bước vào thế giới của tranh dân gian" - đại diện dự án cho biết - "Khi nhìn thấy chính khuôn mặt mình xuất hiện trong những gam màu điệp, những đường nét mộc mạc của tranh Đông Hồ, khoảng cách giữa người trẻ và văn hóa truyền thống dường như cũng được rút ngắn lại".

Để di sản tiếp tục chuyển động cùng thời đại

Điều đáng chú ý ở Họa ký Đông Hồ không chỉ nằm ở một sự kiện dành cho giới trẻ, mà còn gợi mở một câu chuyện rộng hơn về cách di sản đang được tiếp cận trong bối cảnh hôm nay.

Theo Ban tổ chức, người trẻ hiện nay không còn muốn đứng nhìn từ xa khi tiếp cận văn hóa truyền thống. Họ muốn được tham gia, được tương tác và được đặt dấu ấn cá nhân vào trải nghiệm văn hóa của mình.

Vở kịch múa đương đại “Chạm vào hồn điệp” tái hiện hành trình gặp gỡ giữa truyền thống và hiện đại.

"Nếu trước đây, việc tiếp cận di sản thường gắn với đọc, nghe giới thiệu hoặc tham quan, thì hiện nay người trẻ có xu hướng tìm kiếm những trải nghiệm mang tính nhập vai và cá nhân hóa hơn" - đại diện dự án cho hay - "Họ muốn hiểu văn hóa thông qua cảm xúc thật, thông qua việc tự tay làm, tự mình khám phá và chia sẻ lại trải nghiệm đó trên chính nền tảng sống của họ như TikTok, Instagram hoặc các không gian sáng tạo số".

Chính điều này cũng đặt ra yêu cầu mới cho các dự án văn hóa. Đó là thay vì chỉ cố gắng giữ nguyên di sản, cần tìm ra những ngôn ngữ tiếp cận mới để di sản có thể bước vào đời sống hiện đại một cách tự nhiên.

Đại diện dự án Họa ký Đông Hồ cho rằng, một di sản chỉ thực sự sống khi nó còn tạo ra cảm xúc và sự đồng cảm trong đời sống hiện tại. Vì vậy, thay vì kể bằng ngôn ngữ quá hàn lâm hoặc chỉ đặt trong không gian trưng bày, di sản cần được kể bằng những hình thức gần gũi hơn với nhịp sống đương thời. Đó là thông qua nghệ thuật trình diễn, công nghệ số, thiết kế ứng dụng, storytelling hoặc những trải nghiệm mang tính tương tác.

Để rồi, thông điệp lớn nhất của Họa ký Đông Hồ nằm ở niềm tin rằng: Văn hóa truyền thống sẽ không cũ đi nếu luôn có những thế hệ mới sẵn sàng tiếp nhận, sáng tạo và kể tiếp câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của thời đại mình. Và hơn thế, bảo tồn không phải là giữ mọi thứ đứng yên, mà là giúp những giá trị xưa có thể tiếp tục chuyển động cùng thời đại.

Gìn giữ hồn tranh Đông Hồ

BẮC NINH - “Hỡi cô thắt lưng bao xanh/ Có về làng Mái với anh thì về/ Làng Mái có lịch có lề/ Có sông tắm mát, có nghề làm tranh". Làng Đông Hồ, còn gọi là làng Mái (nay thuộc phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), từ lâu đã được người dân gần xa biết đến với cái tên thân thuộc “làng tranh Đông Hồ”. 

Du khách thích thú trải nghiệm làm tranh Đông Hồ tại Thành phố Hồ Chí Minh

Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của các địa phương như múa rối nước, hát quan họ, làm tranh Đông Hồ… được tái hiện sinh động tại Ngày hội Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh. Không chỉ tham quan, người dân và du khách còn được tự tay trải nghiệm, hòa vào không khí lễ hội đặc sắc.

Đưa tranh Đông Hồ vào dòng chảy kinh tế sáng tạo

BẮC NINH - Những năm gần đây, tranh dân gian Đông Hồ đang dần bước vào đời sống với nhiều hình thức ứng dụng mới, từ thiết kế sản phẩm, quà tặng văn hóa đến công nghệ in 3D hay các hoạt động trải nghiệm sáng tạo... Những hướng tiếp cận mới này vừa góp phần bảo tồn di sản vừa khai thác tiềm năng kinh tế.

Tranh Đông Hồ đâu chỉ là chuyện xưa

BẮC NINH - Tôi đã đến với làng tranh Đông Hồ nhiều lần. Khi cùng đi với đồng đội Trường Sơn quê ở vùng Kinh Bắc vốn muôn thuở huê tình. Khi đi với bạn tôi - các nhà văn, nhà thơ, hoạ sĩ, nhạc sĩ hay nhà báo thân thiết. Có khi chỉ một mình tôi tìm về tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành (Bắc Ninh) để lặng lẽ trôi trong những đường nét, sắc màu dân dã hồn nhiên của một dòng tranh lừng danh.

Tranh Đông Hồ - khúc biến tấu ngoài khung giấy điệp

BẮC NINH - Tạo hình mộc mạc, màu sắc tự nhiên và tinh thần dân gian độc đáo của tranh Đông Hồ đã khơi nguồn cảm hứng cho nhiều nghệ nhân, họa sĩ, nghệ sĩ tìm tòi, sáng tạo những cách thể hiện mới. Không chỉ dừng lại trên những tờ giấy điệp quen thuộc, tranh dân gian Đông Hồ đang có những biến tấu thú vị, mang đến hơi thở mới cho di sản trong nhịp sống đương đại.