Cách đây gần 30 năm, phong trào biến đồi hoang thành đồi vải thiều được nông dân các xã vùng thấp của huyện sôi nổi hưởng ứng. Nhà nhà trồng vải thiều, các vườn tạp được cải tạo thành vườn vải thiều, cùng với chủ trương giao đất trống, đồi trọc cho các gia đình sản xuất kinh doanh đã tạo đà cho phong trào trồng vải thiều phát triển rộng khắp các xã, diện tích thời kỳ cao điểm lên tới 24 nghìn ha.

 Nhờ được thiên nhiên "ưu ái” về thổ nhưỡng và tiểu vùng khí hậu đặc thù, vải thiều Lục Ngạn có hương vị thơm ngọt đặc biệt, trở thành thương hiệu có uy tín trong nước và là mặt hàng xuất khẩu được thị trường Trung Quốc ưa chuộng. Thời gian thu hoạch ngắn (chỉ trong 40 - 45 ngày), sản lượng hằng năm bình quân hơn 100 nghìn tấn quả là thách thức không nhỏ đối với người trồng vải thiều. Bởi vải quả tươi được coi là "hàng hoa”, phải thu hoạch kịp thời đưa tới người tiêu dùng ngay trong khi phương tiện kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế. 

Những khó khăn khách quan đã làm ảnh hưởng không nhỏ tới giá trị kinh tế của quả vải. Suy cho cùng việc phát triển vùng cây vải thiều những năm 80 của thế kỷ XX ở Lục Ngạn hoàn toàn tự phát, làm theo phong trào, không có quy hoạch, kế hoạch. Nông dân cứ thấy hàng xóm trồng bán được tiền là làm theo. Tư duy sản xuất theo "phong trào" đã phá vỡ quy luật cung cầu của thị trường dẫn tới hệ lụy "được mùa, rớt giá" là không thể tránh được. 

Còn nhớ, có năm vải chín đỏ trên cây mà gia chủ không hái vì bán vải thiều không đủ trả tiền thuê người làm. Có gia đình đã đốn bỏ cả trăm cây vải, hoặc bỏ cỏ không chăm sóc, chất lượng vải thiều xuống cấp, giá vải thiều chỉ còn 2.000 - 3.000 đồng/kg. Người trồng vải lỗ nặng.

Năm nay, thời tiết thuận lợi vải thiều Lục Ngạn được mùa; sản lượng ước đạt khoảng 100 nghìn tấn. Tuy không bị rớt giá như nhiều loại trái cây trong nước mỗi kỳ thu hoạch rộ nhưng người trồng vải thiều Lục Ngạn vẫn lo thị trường chưa thực sự bền vững.

Từ nhiều năm nay, vải thiều đã thực sự là cây xóa đói giảm nghèo và làm giàu của nông dân Lục Ngạn. Cho dù sản xuất có bấp bênh nhưng nông dân cũng không thể bỏ cây vải thiều. Đánh giá đúng vị trí, tầm quan trọng của cây vải thiều ở huyện miền núi Lục Ngạn, UBND tỉnh đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp - PTNT, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Công thương cùng vào cuộc giúp Lục Ngạn nâng cao giá trị kinh tế của vải thiều, từng bước khắc phục tình trạng "được mùa, rớt giá”. 

Sở Khoa học - Công nghệ phối hợp với Viện Cây ăn quả (Bộ Nông nghiệp và PTNT), Trường Đại học Nông nghiệp I đưa quy trình sản xuất vải thiều VietGAP vào ứng dụng. Từ vài hộ với diện tích 1 - 2ha đến nay đã có hàng ngàn hộ nông dân ở Lục Ngạn áp dụng thành thạo quy trình trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, bảo quản sau thu hoạch theo tiêu chuẩn VietGAP, sản xuất vải thiều bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, tăng giá trị từ 30 - 50%. 

Hầu hết vùng vải áp dụng nghiêm túc quy trình kỹ thuật này được khách hàng thu mua để xuất khẩu. Từ diện tích nhỏ thử nghiệm ban đầu, đến nay toàn huyện Lục Ngạn đã có 8.500 ha vải VietGAP, bằng hơn 40% tổng diện tích vải thiều cả huyện.

Ông Trần Quang Tấn, Chủ tịch UBND huyện Lục Ngạn cho biết Lục Ngạn đang tích cực triển khai Đề án phát triển một số cây ăn quả có giá trị kinh tế cao trên địa bàn huyện giai đoạn 2014 - 2020. Mục tiêu chủ yếu của Đề án nhằm giúp Lục Ngạn quy hoạch lại diện tích cây ăn quả hợp lý theo hướng đa dạng, cho giá trị kinh tế cao.

Những năm tới, vải thiều vẫn là cây chủ lực của vùng cây ăn quả Lục Ngạn. Diện tích trồng các loại cây ăn quả như hồng, na, nhãn, đu đủ kém hiệu quả huyện chỉ đạo chuyển sang trồng cam, bưởi, táo Đài Loan. Thực tế cho thấy một số hộ gia đình ở Tân Mộc trồng cam Đường Canh cho năng suất 27 tấn/ha, giá bán từ 45 đến 60 nghìn đồng/kg. Giá trị thu nhập trên 1ha đạt 1,3 tỷ đồng. Bưởi da xanh nông dân trồng ở các xã Thanh Hải, Hồng Giang... năng suất 12,5 tấn/ha; giá trị đạt 450-500 triệu đồng/ha. Táo Đài Loan, thanh long ruột đỏ trồng thử nghiệm cho kết quả tốt.

Đi đôi với việc chuyển đổi diện tích đất sang trồng cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, huyện phối hợp với Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Khoa học và Công nghệ cung cấp cây giống chuẩn, hướng dẫn nông dân áp dụng rộng rãi quy trình VietGAP cho cây trồng. 

Huyện khuyến khích các hộ nông dân tập trung đất, thành lập các trang trại, gia trại theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Để hoàn  thành đề án "Phát triển cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, giai đoạn 2014-2020" tổng số vốn đầu tư gần 27,5 tỷ đồng, trong  đó vốn Nhân dân đóng góp hơn 17 tỷ đồng.

Với quyết tâm xây dựng Lục Ngạn thành vùng cây ăn quả tập trung, phong phú về chủng loại có sản  lượng hàng hóa và giá trị kinh tế cao, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân các dân tộc huyện miền núi Lục Ngạn đã và đang tích cực đổi mới tư duy kinh tế, biến miền núi Lục Ngạn thành vựa cây trái tiêu biểu của tỉnh Bắc Giang và lớn nhất miền Bắc, góp phần xây dựng nông thôn Lục Ngạn no ấm, văn minh.

  Đề án của huyện xác định 6 vùng cây ăn quả, trong đó, vùng thâm canh cam Đường Canh 12 xã, diện tích 900-950ha. Vùng cam Vinh 13 xã, với diện tích 600-650ha. Vùng bưởi Diễn 13 xã, diện tích 620-650ha. Vùng bưởi da xanh ở 12 xã, diện tích 310-320ha. Táo Đài Loan 150-160ha. Huyện còn hỗ trợ 6 xã vùng cao, vùng xa thí điểm thâm canh cây thanh long ruột đỏ. Thực hiện Đề án đến năm 2020, huyện sẽ chuyển đổi xong 5.351ha vườn cây ăn quả kém hiệu quả.