Nhà thơ Phùng Khắc Bắc và tập thơ Một chấm xanh.

Phùng Khắc Bắc quê ở phường Dĩnh Kế (TP Bắc Giang). Anh vốn là người trầm lặng, ít vồ vập nhưng sống đằm, cần mẫn và cẩn thận trong giao tiếp cũng như công việc. Không ở trong khu nội trú của trường như những người khác, hằng ngày anh đạp chiếc xe cà tàng từ khu nhà tập thể Văn nghệ Quân đội ở Lý Nam Đế đến lớp học - rất ít khi đến muộn. Anh học giỏi môn tiếng Nga (mà đối với anh em chúng tôi đó là môn “hắc búa” nhất!). Chẳng có buổi xê-mi-na nào anh vắng mặt. Anh lặng lẽ ngồi ghi chép như tự bồi đắp những gì thiếu hụt để lấp đi lỗ hổng kiến thức do những tháng năm đi chiến trường. Về mặt sáng tạo, anh Bắc cần mẫn viết văn xuôi. Thực tế ở chiến trường ngổn ngang đầy ắp là thế mà chuyển hóa vào trang viết chưa được như anh mong muốn. Có lẽ vì mặc cảm nên anh rất ít tham gia vào các cuộc tranh luận văn chương như bọn tôi - “lũ người bị ma ám” và đôi khi hơi huyễn hoặc về mình. Nghe chúng tôi tranh luận, anh Bắc chỉ tủm tỉm cười và đôi khi chêm vào một vài câu nói hóm hỉnh. Tôi và anh mặc dù là người cùng quê hương nhưng ít khi ngồi hàn huyên. Đôi lúc anh em ngồi với nhau, anh Bắc thường hỏi tôi về gia cảnh, đời sống... Nét đáng quý ở anh là ít nói về mình và quan tâm đến người khác một cách tận tình.

Cuộc sống trong khu nội trú của trường viết văn cứ trôi qua: Ngày lên lớp, chiều tự ôn và làm bài kiểm tra sau mỗi môn học. Bỗng một hôm xảy ra “sự kiện” lớn: Anh Bắc được giải của Tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn "Chiều xuân nắng hanh". Cả lớp chúng tôi đều mừng cho anh vì bước nhảy nghệ thuật này. Anh Bắc chỉ cười - nụ cười rụt rè, vẫn pha hơi hướng tự ti: “Một truyện ngắn thì có gì đâu, mình còn phải cố nhiều!”. Đấy, anh Bắc cứ khiêm nhường như vậy: Cố thu mình lại và... lặng lẽ viết.

Học xong năm thứ hai, trường tổ chức các nhóm đi thực tế. Tôi lại có dịp đi cùng anh về Nam Định và Ninh Bình (cùng với Đặng Ái, Lê Hoài Nam). Với cương vị trưởng nhóm, anh Bắc rất tận tâm và chi li trong chuyến đi. Anh luôn giữ được sự cân bằng trong nhóm, không để xảy ra điều gì đáng tiếc khi tiếp xúc với cơ sở nên anh em rất quý và nể anh. Chúng tôi ở phòng khách của huyện Kim Sơn, sau đó xuống Cồn Thoi thâm nhập thực tế một đơn vị bộ đội lấn biển. Vốn là lính chiến trường nên anh Bắc liên hệ thế nào mà các đồng chí lãnh đạo đơn vị bộ đội chuẩn bị xe đưa đón đàng hoàng, ăn ngủ tử tế. Chúng tôi vẫn thường đùa: “Nếu không có anh Bắc cùng đi thì chuyến thực tế này chúng mình mất duyên đấy”. Sau chuyến đi (anh còn nán lại theo lời mời về thăm quê Nghĩa Hưng của Lê Hoài Nam), anh dặn dò chúng tôi cặn kẽ như người thân trong gia đình khi nhóm thực tế trở lại trường.

Phùng Khắc Bắc mất ở tuổi 46, khi sức nghĩ, sức viết đang ở độ chín.

Có lẽ điều bất ngờ với anh em khóa 2 Trường viết văn Nguyễn Du chúng tôi là sau khi anh mất, trong di cảo ngoài bản thảo tiểu thuyết, truyện ngắn còn có hơn một trăm bài thơ mà anh viết tự lúc nào và rất ít công bố, dù chỉ là đọc cho bạn bè nghe. Nếu tôi nhớ không nhầm, ba năm học trong trường chỉ duy nhất một lần anh đọc thơ. Hôm đó, anh Bắc đọc bài "Xô nát nhà dột" (sau này khi in đổi là "Ngày hoà bình đầu tiên") và "Một đôi Trống Mái". Không hiểu do không khí hưng phấn của anh em đọc thơ trong buổi ấy đánh thức phần đồng cảm trong anh hay anh muốn “công bố” tâm sự của mình, tôi cũng không biết nữa! Chỉ biết rằng, hôm ấy, anh đọc thơ rất hay, mỗi từ cứ vung ra như những viên sỏi cọ siết trần trụi của vùng đồi trung du quê anh. Và tôi thấy ướt nơi đuôi mắt vì phút “phát lộ” tình cảm ấy, biểu hiện ít thấy ở anh trong trường.

"Của tin gọi một chút này làm ghi" - tập bản thảo thơ và tiểu thuyết của anh, nhà văn Xuân Thiều, Phạm Thị Minh Thư, Văn Chinh và bạn bè văn thơ ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội được chị Tuất (vợ anh) trao lại biên soạn, tập hợp hoàn thành cuốn "Một chấm xanh" và "Đời thường", Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành (giải thưởng về thơ và tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam), phần nào ghi nhận một đời gắng gỏi sáng tạo của anh vào nền văn học Việt Nam hiện đại và tấm lòng thành của bạn bè với anh Phùng Khắc Bắc - một nhà văn tài hoa mà mệnh yểu.

Nguyễn Thanh Kim